در دنیای علم، تغییر عنوان یک نشریه صرفاً یک اصلاح اداری نیست، بلکه به معنای «مرگ یک هویت و تولد موجودیتی جدید» است. اما چرا برخی از نشریات ایرانی در مسیر اخذ رتبه علمی از وزارت علوم، با ضرورت «تغییر نام» مواجه میشوند؟ در این مقاله بررسی میکنیم که چگونه ناهماهنگی میان نهادهای متولی، نشریات ما را به «شخصیتهای دوگانه» تبدیل کرده و اعتبار بینالمللی آنها را در پایگاههایی مثل Scopus و WoS به خطر میاندازد.
یک نشریه بیش از آنکه مجموعهای از مقالات باشد، یک «هویتِ پایدار» است؛ هویتی که با ISSN (شناسه استاندارد بینالمللی) گره خورده و در پایگاههای استنادی، سوابق علمی آن ثبت میشود. اما در اکوسیستم نشریات علمی ایران، گاه با وضعیتی متفاوت مواجه هستیم که در آن نشریه پس از آغاز فعالیت، طراحی وبسایت، نمایهسازی و دریافت مجوزهای اولیه، احتمالا پس از گذشت چند سال از شروع فعالیت، در مسیر اخذ رتبه از وزارت علوم، با درخواست ضرورت تغییر عنوان روبرو میشود. رخدادی که در ظاهر یک تغییر ساده اداری است، اما در عمق، یک بحران هویت محسوب میشود.
معمولاً فرآیند تأسیس یک نشریه با اخذ مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دریافت ISSN آغاز میشود. در ادامه، زمانی که نشریه برای ارزیابی کیفی و اخذ رتبه علمی به وزارت علوم ارجاع داده میشود، ممکن است به دلایل تخصصی و یا رفع تشابه اسمی، ضرورت تغییر عنوان مطرح شود. اگرچه این اقدام ممکن است با نیت ارتقای کیفیت علمی صورت میگیرد، اما برای نشریاتی که فعالیت خود را آغاز کردهاند، چالشهای اجرایی ایجاد میکند؛ و مدیران نشریه را در یک دوراهی تلخ قرار میدهند: «یا تغییر نام دهید، یا رتبهای در کار نیست!». در عین حال این ناهماهنگی میان عنوانِ ثبت شده در ISSN و عنوانِ فعال در وبسایت، میتواند روند نمایهسازی و ارجاعدهی را با ابهام مواجه سازد.
وقتی عنوان نشریه در وبسایت تغییر میکند اما در پایگاه کتابخانه ملی و سیستم ISSN همچنان با نام قدیمی ثبت است، ما عملاً با یک نشریه «چندشخصیتی» روبرو هستیم. این ناهماهنگی بین وزارت ارشاد و وزارت علوم، پژوهشگران را در هزارتوی استعلام و ارجاعدهی رها میکند. وقتی یک نشریه نتواند هویت یکپارچهای در سامانه خود و پایگاههای ملی باشد، چگونه میتوان انتظار داشت که در سطح بین الملل از اعتبار استنادی بالایی برخوردار شود؟ مشکلاتی نظیر:
– ابهام در نمایهسازی (Indexing): پایگاههای استنادی بینالمللی (مانند Scopus یا Web of Science) به شدت بر «هویت ثابت» نشریه تأکید دارند. مغایرت بین عنوان سایت و ISSN میتواند منجر به تأخیر یا رد شدن درخواست نمایه نشریه در این پایگاهها شود.
– سردرگمی پژوهشگران: نویسندگان هنگام ارجاعدهی (Citation) دچار تردید میشوند که از کدام عنوان استفاده کنند و این امر میتواند دقت آمار استنادات نشریه را کاهش دهد.
– مسائل حقوقی و آرشیوی: در آینده، هنگام بررسی سوابق نشریه، پیوستگی (Continuity) آن زیر سوال میرود که ممکن است باعث شود بخشی از آرشیو نشریه به عنوان یک موجودیت مجزا تلقی شود.
از نظر استانداردهای بینالمللی (ISO 3297) تغییر عنوان نشریه به معنای تولد یک نشریه جدید است و طبق قاعده، نشریه باید ISSN جدیدی دریافت کند. به همین دلیل نیز در نظامهای ناشرین علمی پیشرو در دنیا، تغییر عنوان نشریه به عنوان یک تصمیم استراتژیک و حساس شناخته میشود. و نه یک تغییرِ اداریِ ساده. در استانداردهای جهانی (مانند دستورالعملهای COPE)، نشریات ترجیح میدهند حتی در صورت تغییرِ محتوا یا سیاستِ کلی، عنوانِ خود را حفظ کنند.
بدین ترتیب اگر نشریهای بخواهد نام خود را تغییر دهد، این کار از طریق یک فرآیندِ شفاف و طیِ زمانِ طولانی (Transition Period) انجام میشود که در آن، عنوانِ قدیم و جدید برای مدتی طولانی کنار هم میآیند تا سوابقِ استنادیِ پژوهشگرانِ پیشین از دست نرود و «پیوستگی» نشریه در پایگاههای استنادی حفظ شود.
برای مدیریت بهینه این فرآیند، شاید وقت آن رسیده باشد که سازوکارهای اداری به سمت «هماهنگی پیشینی» حرکت کنند. منطقی به نظر میرسد که اگر قرار است استانداردهای نهاییِ وزارت علوم بر عناوین نشریات حاکم باشد، این استانداردها در همان مراحل آغازینِ ثبت و اخذ مجوز (پیش از فعالیت رسمی و اختصاص ISSN) مد نظر قرار گیرند. ایجاد یک ساختار هماهنگ بین وزارت ارشاد و وزارت علوم (مانند یک پنجره واحد)، میتواند از بروز مغایرتهای نامگذاری در نیمه راه جلوگیری کرده و ثبات هویتی نشریات را از همان بدو تولد تضمین کند.
سخن پایانی
نشریات علمی، سرمایههای ملی در تولید دانش هستند. تقویتِ این سرمایهها نیازمندِ فرآیندهای اداریِ پایدار و پیشبینیپذیر است. با هماهنگی بیشتر میان نهادهای مسئول و تکیه بر استانداردهای جهانی در حفظ هویت نشریات، میتوانیم فضایی را ایجاد کنیم که در آن، مدیران نشریات به جای تمرکز بر تغییرات اداریِ نام، تمام توان خود را صرف ارتقای کیفیت علمی و نمایهسازیهای بینالمللی کنند.
این مسیرِ اصلاحی، نه تنها راه را برای پژوهشگران هموارتر میکند، بلکه اعتبار علمی نشریات ما را در تراز جهانی ارتقا خواهد داد.
📝 انتشار مطالب وبلاگ بدون ذکر منبع آن برخلاف رضایت مولفان میباشد
🏷 لینک کوتاه این مطلب: https://blog.impactfactor.ir/?p=179