سالها «ضریب تأثیر» در فضای علمی ایران بهگونهای به کار میرفت که گویی همواره همان Impact Factor کلاریویت است. اما در عمل، پایگاه ISC نیز شاخصی با همین نام منتشر میکرد که بر شبکهای متفاوت استوار بود. با معرفی شاخص جدید JII «شاخص اثرگذاری نشریه»، گامی برای اصلاح این وضعیت برداشته شد؛ با این حال، اما بنظر میرسد مسئله فقط نام یک شاخص نیست. از استفاده از مخفف JCR تا ترجمه نادقیق Quartile به «کیفیت در موضوع»، نشانههایی دیده میشود که نشان میدهد چالش اصلی، هویت مفهومی و دقت ترمینولوژیک است. این یادداشت استدلال میکند که بدون شفافیت در زبان و تمایز روشن با نظامهای جهانی، تغییر شاخصها لزوماً به رفع سوءبرداشتها منجر نخواهد شد.
در فضای علمی ایران سالها یک سوءبرداشت رایج وجود داشت: هر جا عبارت «ضریب تأثیر» دیده میشد، بسیاری از پژوهشگران بهطور خودکار تصور میکردند منظور همان Impact Factor معروف Web of Science است. این تصور چندان هم عجیب نبود؛ چرا که اصطلاح Journal Impact Factor دهههاست در علمسنجی جهانی جا افتاده و تقریباً مترادف با محصول Journal Citation Reports (JCR) پایگاه Clarivate محسوب میشود.
اما در عمل، ماجرا همیشه به این سادگی نبود.
چراکه پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) نیز شاخصی با همین عنوان ضریب تاثیر Impact Factor برای مجلات نمایهشده در این پایگاه منتشر میکرد.که از نظر فرمول محاسبه، این شاخص شباهت بسیاری به ضریب تأثیر کلاسیک داشت.
اما از نظر دامنه دادهها تفاوتی اساسی وجود داشت: محاسبات صرفاً بر اساس شبکه استنادی داخلی ISC انجام میشد، نه شبکه جهانی مجلات Web of Science. مشکل از جایی آغاز میشد که این تفاوت مهم اغلب در بیان عمومی شاخصها نادیده گرفته میشد. در بسیاری از رزومهها و گزارشهای رسمی، صرفاً گفته میشد یک مجله «دارای Impact Factor است»؛ بدون آنکه مشخص شود این عدد متعلق به JCR کلاریویت است یا پایگاه ISC. نتیجه چنین ابهامی قابل پیشبینی بود: شکلگیری برداشتهایی که گاه جایگاه واقعی یک مجله در نظام نمایهسازی بینالمللی را بیش از آنچه بود نشان میداد.
در علمسنجی، نامها اهمیت دارند. اصطلاح Journal Impact Factor صرفاً یک فرمول ریاضی نیست؛ این نام به یک محصول مشخص حائز علامت تجاری (Trademark) گره خورده است. به همین دلیل، تقریباً همه پایگاههای معتبراستنادی دیگر برای شاخصهای خود نامهای متفاوتی انتخاب کردهاند؛ از CiteScore در Scopus گرفته تا SJR در SCImago. در چنین فضایی، استفاده از همان عنوان «Impact Factor» در یک پایگاه متفاوت، تصمیمی بود که دستکم از نظر ارتباطات علمی، چندان هوشمندانه به نظر نمیرسید.
بدین ترتیب این روند موجب گردید تا در سالهای اخیر، ISC تلاش کرد این وضعیت را با معرفی شاخص جدیدی به نام “شاخص اثرگذاری نشریه” Journal Influence Index (JII) اصلاح کند. در این شاخص، به جای شمارش ساده استنادها، وزن و اعتبار منابع استناددهنده نیز در نظر گرفته شده که رویکردی مدرنتر و شبکهمحور است. اما به نظر میرسد سایه الگوهای قدیمی و ترمینولوژی نادقیق هنوز بر سر این پایگاه سنگینی میکند.
یکی از این نشانهها، تداوم استفاده از مخفف JCR در آدرس دامنه این سامانه (jcr.isc.ac) است که به نوعی اصرار بر استفاده از برندینگ پایگاههای بین المللی را تداعی میکند.در جامعه دانشگاهی بین الملل، JCR صرفاً یک مخفف خنثی نیست، بلکه بهطور گسترده با محصول Journal Citation Reports کلاریویت شناخته میشود؛ از همین رو، استفاده از این عنوان در سامانهای دیگر—حتی بدون ادعای مشابهت کامل میتواند به بازتولید ابهام هویتی بینجامد.
اما فراتر از آدرس وبسایت، آنچه در لایههای عمیقتر گزارشهای این سامانه دیده میشود، نگرانکنندهتر است: آشفتگی در معادلسازی مفاهیم پایه علمسنجی.
برای نمونه، در خروجیهای رسمی این پایگاه، شاخص شناختهشدهی Quartile (چارک) که جایگاه رتبهای یک مجله در حوزه تخصصیاش را نشان میدهد، بهصورت «کیفیت در موضوع» ترجمه و ارائه شده است. از منظر فنی، این یک خطای ترمینولوژیک جدی است؛ چرا که «چارک» یک سنجهی رتبهبندی نسبی است و لزوماً مترادف با «کیفیت ذاتی» نیست. چنین معادلسازیهای نادقیقی نشان میدهد که ریشه مشکل در ISC، فراتر از تغییر نام یک شاخص، در عدم تثبیت یک زبان علمی مستقل و دقیق نهفته است. وقتی واژگان فنی با بار معنایی اشتباه یا لغزان ترجمه میشوند، ناخواسته به سوءتعبیرهای جدید در میان پژوهشگران و نهادهای ارزیاب دامن زده میشود.
مسئله در نهایت فقط یک نام یا یک شاخص نیست. مشکل اصلی زمانی ایجاد میشود که شاخصهای علمسنجی بدون توضیح دقیق زمینه و با واژگان مبهم وارد نظامهای ارزیابی علمی شوند. در چنین شرایطی، اعداد بهجای آنکه ابزار فهم بهتر باشند، به نمادهای ظاهراً دقیق اما گمراهکننده تبدیل میشوند.
تجربه ISC در این زمینه یادآور یک نکته مهم است: ایجاد یک نظام استنادی مستقل و معتبر، تنها با تغییر فرمولها یا محاسبه شاخصهای جدید ممکن نمیشود. این کار نیازمند هویت مفهومی شفاف، نامگذاری دقیق و تمایز روشن با نظامهای موجود است. تا زمانی که آثار و نامهای پایگاههای دیگر در رگهای این سامانه جاری باشد و مفاهیم پایه با ترجمههای نادقیق ارائه شوند، خطر آن وجود دارد که شاخصها تغییر کنند، اما فرهنگ ارزیابی نادرست و سوءبرداشتهای علمی کماکان باقی بمانند.
📝 انتشار مطالب وبلاگ بدون ذکر منبع آن برخلاف رضایت مولفان میباشد
🏷 لینک کوتاه این مطلب: https://blog.impactfactor.ir/?p=187